Уран зохиолын судалгааны ажил

Уран зохиолын судалгааны аргуудын тухай

Гарчиг

Уран сайхны зохиол бүтээл

Уран зохиолын систем

Уран зохиолын хэлхээ холбоо

Уран зохиолд системтэй хандах нь

Уран зохиолын тухай бүрэн мэдлэг

Намтар судлалын арга

Соёл түүхийн талаас судлах арга

Түүхийн харьцуулалтын арга

Харьцуулалтын арга

Социологийн арга

Сэтгэл судлалын талаас үзэх үзэл

Уран зохиолын тайлбарлах арга

Хэлбэрийн талаас судлах арга

Бүтцийн арга

Дүгнэлт

Уран сайхны зохиол бүтээлийн тухай

Уран зохиол гэж үгийн урлагийн гайхамшгаар бүтээгдсэн бичмэл буюу хэвлэмэл уран сайхны зохиол бүтээлийг нэрлэдэг юм. Б.В. Томашевский “Янз бүрийн цаг үед уран зохиолыг нэг нэр томьёогоор тодорхойлох гэж хүн төрөлхтөн оролдож байсан. Гэвч түүхийн явцад нэг ерөнхий тодорхойлолтоор уран зохиолыг тодорхойлох боломжгүй байлаа. Түүхийн цаг үе бүрт уран зохиолыг өөр өөрийн тодорхойлолтыг өгч байжээ.” Гэж хэлсэн байна. “Б. В. Томашевский. Поэтика Краткий курс, М, 1996, С 6 “ Түүхийн цаг үе бүрт уран зохиол гэдэг нэрийн дор төрөл бүрийн зохиол бүтээлүүд гарч байв. Үгийн урлагаар бүтээгдсэн түүх бичлэг, дуу, шүлэг, гүн ухаан эрх зүйн баримт бичгүүд, өгүүллэг гэх мэт. Эдгээр бүтээлүүдийг “уран сайхны зохиол бүтээл” буюу уран зохиол гэж нэрлэж байжээ. Уран сайхны гэдэг нэрэнд янз бүрийн зохиол бүтээлийг хамруулан ойлгож байв. Жишээ нь: Хятадад дундад зууны өмнөх үед уран зохиол гэдэгт өгүүллэг романыг оруулдаггүй, улс төрийн сэдэвтэй өгүүлэл зэргийг оруулж ойлгодог байсан байна. Уран зохиол гэдэг нэр тийм эртний нэр биш аж. 18 р зууны дунд үе хүртэл яруу найраг гэсэн үгийг хэрэглэдэг байсан билээ. Францын эмэгтэй зохиолч Жермене де Сталь яруу найрагт шинэчлэл хийж сонгодог гэсэн нэр томьёог оруулсан байдаг. 19 р зууны сүүл үеэс үгийн урлагийн тухай, уран сайхны зохиол бүтээлийн тухай судалж ярьж эхэлсэн түүхтэй. Үгээр хүний сэтгэлийн хөдөлгөөнийг тийнхүү илэрхийлж байгаа нь Бурханы хишиг юм гэж зарим хүн үзэж байхад зарим нь хэл шинжлэл, гүн ухаан зэрэг шинжлэх ухаантай холбон тайлбарлаж иржээ. Уран зохиолын хөгжлийн түүхийг гүн ухаан, түүх, сэтгэл судлал гэх мэт шинжлэх ухаануудтай хамт судлан авч үзэхээс өөр аргагүй болсон байна. Уран зохиолын мөн чанар уран сайхны

бүтээл мөн болохыг батлахын тулд түүний түүх, бусад шинжлэх ухаантай холбогдох харилцаа холбоо, бүтэц, утга агуулга, зэргийг судлахын тулд тусгай аргуудыг хэрэглэх болж шүүмж судлал ч хөгжсөн байна. “Уран зохиолд хорвоогийн элдэв үзэгдэл, юмс, тэдгээрийн мөн чанар, шинж байдал, хүмүүсийн харилцааны олон талт зүйлийг таньж мэдэхдээ уран дүрээр илэрхийлж гаргадаг” гэж доктор С. Байгальсайхан “Уран дүрийн онолын лекцүүд” номондоо тэмдэглэсэн байна. Тэгэхээр уран сайхны зохиол бүтээл гэдэг нь үгийн баялаг санг ашиглан уран дүрээр илэрхийлсэн зохиол болж таарч байна. Уран зохиолыг цогц байдлаар ойлгон уншиж судлахын тулд уран зохиолын систем, бүтэц, аргуудын тухай мэдсэн байх нь зүй ёсны хэрэг билээ. Утга зохиолын аргын хөгжил нь түүний тодорхой түүхэн хэлбэр болох уран зохиолын аймаг төрлийн хөгжлийн нэгэн адил утга зохиолын үзэгдэл нийгмийн бодит хэрэгцээ шаардлагад зайлшгүй тохирч байх жам хуулиас шалтгаалж байдаг байна. Зохиолч бүр бусдаас ялгаатай амьдралын туршлага, авъяас билгийн онцгой шинж чанар, тов тодорхой нэг ертөнцийг үзэх үзэл, уран бүтээлдээ баримтлах зарчимтай, тухайн нийгмийн хүний аж төрлийг хир зэрэг мэдэх байдлаараа бусдаас ялгарах онцлогтой байдаг. Тухайн зохиолчийн зохиол болгонд байнга үзэгдэх тогтмол шинж бас ажиглагддаг. Энэ бүхнийг буюу зохиолын найруулга, туурвин бүтээх аргуудад тохируулан судлаачид судалгааныхаа аргыг сонгон судалдаг байна. Уран зохиолын түүх, туурвин зохиох гол аргуудын тухай мэдлэгтэй байх нь судлаачид судалгаа хийхэд дэвсгэр суурь болдог учраас туурвин бүтээх түүхэн аргуудын талаар эхлээд товч өгүүлье. Дараа нь судалгааны аргуудын тухай дэлгэрүүлж хэлэх болно. Аристотель “Туурвил зүй” ( УБ, 1969, 101—102 р тал ) номондоо “ Шүлэгч бодис юмыг дүрслэхдээ нэг бол тэр юмыг ямар байсан буюу байгаагаар нь эсвэл тэдгээрийн тухай хүмүүсийн ярьдаг буюу боддогоор нь , үгүй бол тэд ямар байх ёстой вэ? гэдгээр нь дүрслэх учиртай” гэж тодорхойлсон байна. Утга зохиолын арга нь түүхэн хөгжлийн явцад үндсэн хоёр чиглэлээр хөгжсөн байдаг. Реалист, реалист бус гэж ангилан үздэгийг хэн бүхэн мэдэх байхаа. Үүний тухай бид дунд , их дээд сургуулиудад нэгэнт үздэг болохоор олон зүйл нуршихаа түр орхиод реалист зохиолуудаас жишээ болгон нэр дурдая. Монголын нууц товчоо, Өнчин хүүгийн цэцэлсэн шастир, Хоёр загал, Гүнгийн зуугийн гэгээний алтан сургаал, хуульч Сандагийн Үг зохиолууд, Д. Нацагдоржийн Учиртай гурван толгой, Цагаан сар ба хар нулимс, Ц. Дамдинсүрэнгийн Гологдсон хүүхэн зэрэг Монголын зохиолчдын зохиолууд, Бальзак, Диккенс, Ж, Лондон, Драйзер, Томас Манн, Берхт, Л. Толстой, М. Горький, Лю Синь, Кобаяси, Таагүр зэрэг зохиолчдын бүтээлүүд гэх мэт. Реалист бус аргаар бичигдсэн зохиолд шашны уран зохиол, феодалын нийгмийн ордны уран чамирхлын зохиолууд, 19 р зууны хөрөнгөтний гутранги уран зохиол, модернист уран зохиол, авангард, дадаизм, имажинизм, футуризм, конструктивизм, сюрреализм, экспрессионизм, унанимизм, вещизм, формализм—хэлбэрдэх гэх мэт олон урсгалын туурвих аргуудыг багтаадаг билээ. Гол төлөөлөгчид гэвэл А. Бергсон, Н. Лостны, К. Ницше, Э. Гусерль, З, Фрейд, К. Юнг, С. Кьеркегер, М. Хайдеггер, К. Ясперс, Н. Бердяев, П. Валери, Т. С. Элиот, Вяч. Михайлов, В. Хлебников, У. Б. Ийтс, М. Пруст, Ф. Кафка, Ж. Жойс, Ж. Сартр, Камю зэрэг зохиолчдыг дурдаж болно. Монголын “Молон тойны судар”, “ Чойжид дагинын тууж” зэрэг зохиолуудыг оруулж болох юм. Туурвилын аргын түүхэн хэлбэрүүд болох гэнэн реализм, ( Эртний Грек Ромын домог үлгэрийн хэлбэртэй зохиолууд, Илионы дуулал, Одиссейн дуулал, Гомерийн жүжгүүд г.м ), сэргэн мандалтын реализм, ( Петраркийн яруу найраг, Шекспирийн жүжгүүд, Бокачиогийн Декамерон, Рабле—н Гаргантуа Пантагрюэль, Сервантесийн Кихот ноён, эртний Энэтхэгийн Рамаяна, Галидасын Үүлэн зардас г.м ) , классицизм ( Корнелийн Сид, Гораций, Расины Федра, Мольерийн Тартюф, Дон Жуан г.м ), сентиментализм ( Стернийн Сэтгэлгээний аян, Ричардсоны Памела, Руссогийн Шинэ Элиоза, Оросын Карамзины Ядуу Лиза г.м ), романтизм ( Вордстворт, Шатобриан, Новалис,), дэвшилтэт романтизм ( Байрон, Шелли, Гюго, Жорж Санд, Адам Мецкевич нарын зохиолууд г.м ), , шүүмжлэлт реализм ( Бальзак, Стендаль, Диккенс, Марк Твен, Ж. Лондон, Т. Драйзер, Пушкин, Лермонтов, Чернышевский, Тургенев, Чехов, Гоголь, Л. Толстой нарын зохиолууд г.м ), социалист реализм ( М. Горький, М. Шолохов, В. Маяковский г.м ) гэх зэрэг аргуудаар зохиолчид туурвидаг байжээ. 20 р зуун гарсаар модернизм, ширүүн реализм, оюун санааны эрх чөлөө, сэтгэлгээний шинэ чиг хандлага гэж хэлэхээр зүүд, зөн совин, далд ухамсар, хийсвэрлэл зэрэг шинэ чиг хандлага, өөрчлөлтийг эрж хайх болсон байна. Ялангуяа яруу найрагт оюун санааны эрэлхийлэл, дотоод эрчим, энерги, бидний таньж мэдээгүй оюун санааны орон зайн тухай яригдах болов. Энэ бүхнийг судлаачид судалгаандаа анхааран үзэж судалгаа хийдэг билээ. Орчин үед уран зохиолыг олон шинжлэх ухааны мэдлэгүүдийн зааг, уялдаа холбоон дээр авч үзэн судалдаг болжээ. Манай эрдэмтэд ч олон талаас нь судалж байна. Доктор С. Байгальсайхан уран дүрийн талаас нь судалсан бол доктор С. Дулам домог, бэлэгдэл зүйн талаас нь судалсан гэх мэт жишээ байна. Ингээд уран зохиолын судалгааны аргуудыг системтэй цогц байдлаар дэлгэрүүлэн тайлбарлая.

Уран зохиолын системийн тухай

Германы гүн ухаантан Г. Гегель уран зохиолын системийн тухай өөрийн онолыг дэвшүүлжээ. Гегелийн үзсэнээр :

Субъект—зохиол бүтээх———зохиол——зохиолоос эргэцүүлэн бодох зүйл, субъект

Зохиолч—————————— эх бичвэр———уншигч

гэсэн системтэй байна. Ю.М. Лотман системийг:

1. Зохиолч, уншигч уншаад энэ бол урлагийн буюу уран сайхны зохиол байна гэж ойлгохоор бичигдсэн байх,

2. Уншигч зөвхөн уран сайхны зохиол төдийгүй гоо сайхны хэм хэмжээтэй гэж ойлгож байх,

3. Ямар ч төрөл зүйлийнх байсан уран сайхны шинж агуулсан гэдгийг уншигч мэдэж байх

4. Зохиолч уншигч хоёр уран сайхны зохиол биш болжээ гэдгийг шууд мэдэж байх гэсэн шаардлагуудыг хангасан нөхцөлд зохиолч—зохиол— уншигч гэсэн холбоо үүсч уран сайхны бүтээл мөн байна гэж хэлж болно гэжээ. “Ю.М.Лотман Структура художественного текста, М, 1970, С 346”

Корреляцийн онолоор бол факторыг солиод үзэхэд зохиолч—бодит байдал, юмс, бодит байдал, юмс—уншигч, мөн зохиолч—уламжлал, уламжлал—уншигч гэж авч үзэж болно. Энэ бол бичгийн зохиолын шинж чанар гэж тодорхойлдог байна. Системийн онолд уншигч гол үүрэгтэй гэж авч үзнэ. Систем дотроо дэд системтэй байдаг гэж үздэг. Уншигч зохиолчид ямар нэг шалгуур тавьж байдаг. Тэдний хооронд шууд ба урвуу харилцаа явагдаж байдаг байна. Энэ тухай М.М. Бахтин харилцан яриан дээр тулгуурласан өөрийн онолыг гаргасан байна. Судлаачаас эдгээрийн харилцан уялдаа холбоог анхааран үзэж судлах нь зайлшгүй чухал зүйл юм.

Уран зохиолын хэлхээ холбооны тухай

Утга зохиол судлаачид уран зохиолын хэлхээ холбоог дараах байдлаар томьёолсон байдаг.

Илгээгч—мэдээлэл—хүлээн авагч буюу зохиолч—эх бичвэр—уншигч.

Эх бичвэрийн хэлхээ холбоог:

Уламжлал

Зохиолч——————— Эх бичвэр————Уншигч

Бодит байдал, юмс

Гэж үзжээ. Тэгвэл уран сайхны зохиол бүтээлийг:

Уламжлал

Зохиолч—————Уран сайхны бүтээл———Уншигч

Бодит байдал

Гэж тодорхойлсон байна.

Уран зохиолд системчлэн үзэх үзэл

Системийн хандлага нь Аристотель, Гегель зэрэг гүн ухаанчид, Ф де Соссюр, Ю.Н.Тынянов зэрэг Прагийн хэл шинжлэлийн дугуйлангийн эрдэмтдийн үзэл онолоос үүсэлтэй.”1926—1950 он” 20 р зууны 2 р хагаст Л. Фон Берталанфи, Нобелийн шагналт И.Р.Пригожин нарын үзлийн нөлөөгөөр баяжиж өөрчлөгдсөн байна. Д.С.Лихачев, Р.О.Якобсон, Н.И.Конрад, И.Г.Неупокоева нар чухал хувь нэмэр оруулжээ. 1920 иод онд Р.О.Якобсон яруу найргийн хэлний системийн тухай өөрийн бодлоо хэлжээ. Систем гэсэн ойлголтыг эх бичвэрийн утга зүйн байгууламжтай холбон тайлбарласан байдаг. “Шүлгийн утга зүй” 1923 гэсэн ном туурвижээ. Ю.Н.Тынянов “Проблемы изучения литературы и языка” гэдэг бүтээлдээ системийн онолын шинэ алхам хийсэн байна. И.Г.Неупокоев “Дэлхийн уран зохиолын түүхийг системийн хандлагын үүднээс авч үзвэл уран зохиолын онолын үүсэл байгууламжтай холбоод зогсохгүй он цагийн дарааллаар хөгжил хөдөлгөөнд нь авч үзнэ” гэж бичжээ. “И.Г.Неупокоева, История всемирной литературы , Проблемы системного и сравнительного анализа, М, 1976, С 34”. Н.И.Конрад “Системийн тухай үзэхдээ дэлхийн түүхийн тавьж үзэх хэрэгтэй” гэжээ. “Н.И.Конрад. Введение, история всемирной литературы , в 9 т, Отв, ред Брагинский. И.С. М, 1983, Т 1, С 17” . Д.С.Лихачев “Уран зохиолын систем гэдэг тодорхойлолтонд уран зохиолын төрлүүд “орчуулгын , эх бичвэр, түүхийн, шинжлэх ухааны, шашны г.м.” хоорондын холбоог оруулж болно. Түүнчлэн уран зохиолтой холбогдох бусад соёлын салбарын холбоог ч авч үзэх ёстой. Тухайлбал шашны зохиол, аман зохиол, урлагийн төрлүүд гэх мэт” Гэж үзсэн байна. “Д.С.Лихачев, Древнеславянские литературы как система, 6 Международный съезд славистов, Прага,1968, С 5” Эдгээр эрдэмтэд уран зохиолын системийг түүхийн үүднээс авч үзсэн байна. 1950—60 аад онд Германы эрдэмтэн Манфред Науман, Вернер Краус нар уран зохиолын системийг нийгмийн хэлбэршилтэй холбож тайлбарласан байдаг. “Зохиогч, уран бүтээл, уншигч хоорондын харилцаа холбоо, уншигчаас зохиолыг үзэх үзэл зэргээр системийг тодорхойлно” гэж М. Науман бичсэн байна. “М.Науман, Литературное произведение и история литературы М, 1984, С 93”. Мөн зохиогч уншигч хоорондын харилцааг чухалчлан авсан байдаг. Уран сайхны үзэл онолын хувьд задлан шинжилж анализ хийхэд судлаачид эх бичвэр амьд байхын зэрэгцээ хүсэл зорилго нь бас амьд байхыг шаардаж байдаг. Зохиолчийн ямар нэг “нууцыг” тайлахад сүүлийн жилүүдэд судлаачид анхаарах болсон байна. Польшийн онолч Г.Маркевич системийг зохиолчийн зохион байгуулалт, үйл ажиллагааны зарчимтай холбон үзжээ. Нийгмийн үйл явдал баримт материалын үр дүнд уран бүтээл нь зохиолч сэтгэлдээ ургуулан дүрсэлсэн зүйл, бодит байдал хоёрын зааг уулзвар дээр тогтож байдаг. Гэж тэрээр тайлбарлажээ. Иймээс шинжлэх ухааны үүднээс анализ хийхдээ бодит ертөнцийн үйл явдал, уран сайхны үнэ цэнэ хоёрын хоорондын холбоог авч үзэх хэрэгтэй. Ингэхээр уран сайхны бүтээлийн системийг ярихдаа “утга зүйн систем” гэсэн ойлголтын дор авч үзэх ёстой гэжээ. “Г.Маркевич, Основные проблемы науки о литературе , Пер, с польск, М, 1980”

Ю.М.Лотман утга зүйн системийн дотоод зохион байгууламж, урвуу харилцан хамаарлын тухай хэлэхдээ “шатлан дамжуулах харилцааг” онцолж үзсэн байна. “Ю.М.Лотман, В школе поэтического слова: Пушкин, Лермонтов, Гоголь, М, 1988, С 57”. Философийн үүднээс шинжлэх ухааны ойлголт, нийгмийн практик нь объектийн судалгааны үндэс дээр суурилдаг. Зохиолч юуг объект болгон дүрсэлж байгааг уран зохиолын судалгааны аргуудын тусламжтайгаар судладаг. Уран зохиолыг системчлэн үзэх хандлага нь өөрийн гэсэн аргуудаас бүрэлдэнэ. Үүнд:

—Нэгдмэл бүхэл чанарын зарчим

—Бүтцийн зарчим

—Харилцан хамаарлын зарчим

—Дамжуулах зарчим

—Олонхийг хамарсан байх зарчим орж байна.

Зохиолч—зохиол бүтээл, уламжлал—зохиол бүтээл, бодит байдал, юмс—зохиол бүтээл гэсэн харилцаа холбоог системийн голд авч үзэж байна. Үүн дээр уншигчтай шууд болон урвуу харилцан хамаарал холбоог нэмж оруулан тайлбарладаг. Системийн тухай ойлголтонд синтез, зохиолч, уламжлал, зохиол, бодит байдал, юмс, зохиол дох бодит байдал, нууцлаг шинж, тэдгээрийн харилцаа холбоог оруулан ойлгож болно.

Уран зохиолын тухай бүрэн мэдлэг

Уран зохиолын бүрэн мэдлэг бол олон шинжлэх ухааны, математик, кибернетик гэх мэт задлан шинжилгээ хийх аргын суурь болж байдаг. 1960—80 аад онд уран зохиолыг хүмүүнлэгийн салбаруудтай холбогдох харилцаа холбоог нь судлах шаардлага гарч ирсэн юм. Үүнд уран зохиолын судалгааны тухайлсан онол үеэ өнгөрөөж системийн хандлага давамгайлж ирсэн байна. Шинжлэх ухаан түргэн хурдацтай хөгжиж байгаа өнөө үед мэдлэгийн олон салбар соёл урлагийн шинжлэх ухаан бас хөгжиж байна. Системийн онолд шинжлэх ухааны баттай нотолгоо шаардахын хэрээр социологийн аргыг хэрэглэх болсон. Уран зохиолыг шинээр үзэх үзэл хандлага нь өргөн хүрээний судалгааны үндсэн дээр гарч ирж байгаа билээ. Ийм загварыг Бельгийн эрдэмтэн, Нобелийн шагналт И.Пригожин дэвшүүлэн тавьжээ. Эмх замбараагүй юмс үзэгдлийг эмх цэгцтэй болгож байдаг физикийн хуулиар уран зохиолын системийг тайлбарласан байна. Уран зохиол бол урлагийн нэг хэсэг. Уран бүтээл буюу зохиол нь уран зохиолыг бүрэлдүүлэгч нэг хэсэг болж байдаг. Уран зохиол гэсэн ерөнхий ойлголт ухагдахуун нь уран бүтээл буюу зохиолтой онцгой холбогдож байна. Уран зохиол гэдэг системд зохиол, зохиолч, уламжлал, бодит байдал, уншигч гэсэн зүйлүүдийн харилцаа холбоо орж байна. Зохиол бол тэдгээрийн гол зангилгаа болж байдаг байна. Ийм тэнцвэртэй бүтцээр амьдрал дээр байгаа тэнцвэргүй жижиг зүйлүүдийг дүрсэлж чаддагаараа уран зохиол бол онцлогтой юм. Харин Пригожин дээр дурдсан тэнцвэртэй, нээлттэй системийн бүтцээс татгалзан арай өөр маягийг тодорхойлсон байдаг. Уншигч зохиол хоорондын холбоо байнга өөрчлөгдөж байдаг. Нээлттэй системд төрөл зүйлд их анхаарч тэдгээр нь шууд ба шууд бус холбоотой байдаг. Иймээс эмх цэгцгүй байсан зүйл эмх цэгцтэй шинэ байдалд орно. Эмх цэгцгүй харилцаа холбоо нь өөрөө зохион байгуулалтанд орж үүрэг зорилго нь өөрчлөгддөг байна. гэж Пригожин үзсэн байна. “Пригожин. И. Стенгерс. И. Время. Хаос. Квант, М, 1994, С 67”. Ийм маягаар зохиолуудыг тайлбарлажээ. Судлаачид цаг хугацааны хүчин зүйлийг бас чухалд тооцон үздэг байна. А. Эйнштейн нэг зүгт хандсан цаг хугацааны холбоог өөрчилж урвуу хамаарал холбооны тухай онолын үндсийг тавин тайлбарласан байдаг. Оросоор инвариант буюу урвуу эсрэг хувилбар гэдгийг гаргаж тависан. Өөрөөр хэлбэл өнгөрсөн үе рүүгээ эргэн харж зохиол зохиогдохын өмнөх эхлэл, зохиолчийн дурсамж, ой санамж, хүний сэтгэл зүй рүү эргэн харах замаар бодит ертөнцийг дүрслэн гаргадаг гэж тайлбарласан байна. Цаг хугацааны хүчин зүйлд ганц биш чиглэлээр буюу зөвхөн урагшаа харах бишээр хандах нь Бурханаас хүн төрөлхтөн рүү хандсан харилцаа холбоо, өнгөрсөн рүүгээ эргэн харах оюун санааны өргөн боломжийг өгч байна. Уран зохиолд янз бүрийн эмх замбараагүй хөдөлгөөн, юмс үзэгдлийг эмх цэгцтэй болгон үзүүлэх зайлшгүй шаардлага урган гардаг. Ийм байдал нь шинэ үзэгдлийг бий болгож түүний талаарх өргөн хүрээтэй шүүмжлэлийг ч үүсгэдэг юм. Түүнийг тайлбарлахад гүн ухаан, социологи, сэтгэл судлал, шашин, хэл шинжлэл, утга зохиол судлал зэрэг олон талыг хамруулан багтаадаг билээ. Утга зохиолын судлал нь өөрийн гэсэн тусгай арга, хэрэгсэлтэй байдаг. Тухайн цаг үе, зохиолч, зохиолын төрөл зүйл, зэргээс хамаараад арга бүр онцлогтой байна. Гэхдээ бүрэн төгс шалгарсан сайн арга гэж одоогоор байхгүй байна. Шинэ арга хуучнаа бүрэн мөсөн үгүйсгэдэггүй. Түүнийг баяжуулж сайжруулдаг байна. Тухайн тохиолдол бүрт тохирсон арга, ганц сэдэвт судалгаа зохиол байж болдог. Уран зохиол гэсэн системийг судлах төрөл бүрийн аргууд, үзэл хандлага, боломж байгаа билээ. Иймээс арга, дэг сургууль, үзэл хандлага гэсэн нэр томьёо байдаг юм.

Намтар судлалын арга

Энэ арга Францын романтизмын үеэс үүсч хөгжжээ. Францын зохиолч Шарль Огюстен Сент Бёв, зохиолчийн хувийн байдал, намтар нь зохиол бүтээлд нь нөлөөлдөг эсэх, харилцаа холбооны асуудлыг хөндөн бичсэн байдаг. Зохиолч өөрөө хүн байдаг учраас түүний сэтгэл зүй, зан ааш уран бүтээлд нь тодорхой хэмжээгээр тусгалаа олдог байна. 17 р зууны Францын зохиолчдыг тэрээр судлаад бодит байдал, уламжлал дээр тулгуурлан намтрын зохиолч өөрийн туулсан, үзсэн харсан амьдралаасаа уран сайхны зохиол бүтээл туурвидаг гэж дүгнэсэн байна. “Сент Бёв. Ш.О. Литературные портреты, М 1970 С 330”.Гэхдээ зохиолчийн хувийн байдал тэр болгон зохиол бүтээлд нөлөөлөөд байдаггүй билээ. Зохиолчийн олж авсан туршлага, мэдлэгийн үр дүнд уран бүтээл төрдөг байна. Ипполит Тэн намтар судлалын аргыг үргэлжлүүлэн сэтгэл зүйн талаас судалгаа явуулсан байдаг. Уран зохиол судлалын түүхийн явцад намтар судлалын арга шинэчлэгдсээр зохиолчийг бие хүн—Би гэдэг ухагдахуунаар нийгмийн амьдралд хандаж буй хандлагаар нь авч үзэх болжээ. Үүн дээр нэмээд зохиолч, зохиолтой холбоотой тухайн цаг үеийн түүхэн баримт зэргийг судалдаг болсон байна. Намтрын зохиолч, уран сайхны зохиолч болж байгаа уулзвар дээр шинэ бодит байдлыг дүрслэн гаргаж байна гэж үзэх болжээ. Өөрөөр хэлбэл зохиолч тухайн үйл явдал, үзэгдэл юмсыг уран сайхны аргаар найруулан намтар түүхийг өгүүлэх биш, баяжуулан шинэ зүйлийг яаж гаргаж ирэв, ингэснээрээ жинхэнэ уран сайхны зохиолын зохиолч болж байгааг судлана гэсэн үг юм. Үүнийг схем маягтай гаргавал:

Намтрын зохиолч——уран сайхны зохиолын зохиолч

Зохиол бичигдэхийн өмнөх намтар түүх——шинэ байдал буюу уран сайхны зохиол гэж үзэж болно. Зохиолч зохиолдоо намтар түүхийг уран сайхны аргаар дүрслэн “дамжуулалт” хийн уншигчдад хүргэж байна. Уран сайхны мэдлэг болгон хувиргаж байна гэж хэлж ч болно. Жишээ нь: А.С.Пушкин Оросын Пугачёвын түүхт үйл явдлыг “Ахмадын охин” зохиолдоо дүрслэн гаргасан байдаг нь түүхийг уран сайхны аргаар гаргасны тод жишээ болдог. Монголын уран зохиолд ч ийм жишээ олон бий. Намтар судлалын аргаар тухайн зохиолчийн хувийн намтар байдал зохиол бүтээлд нь нөлөөлсөн эсэх, түүхэн үйл явдал зохиолч зохиолд хэрхэн нөлөөлж тусгалаа олсон эсэх, зохиол яаж бүтсэн зэрэг асуудлуудыг тодорхойлоход тустай байдаг байна.

Соёл түүхийн талаас судлах арга

19 р зууны 2 р хагаст Францын гүн ухаанч, түүхч, утга зохиол судлаач И.А.Тэн соёл түүхийн судалгааны аргыг гаргаж ирсэн байна. Мөн Францын Ф.Брюнетьер, Г.Лансон, Данийн Г.Брандес, Германы В.Шерер, Италийн Ф де Санктис, Оросын А.И.Пыпин зэрэг эрдэмтэд уг аргын талаар өөрсдийн хувь нэмрээ оруулсан байдаг. 20 р зуунд П.Н.Сакулин томоохон хувь нэмэр оруулжээ. Эдгээр эрдэмтэд Сент Бёвын үзэл дээр үндэслэн түүхийн нэмэлт зүйлүүдээр баяжуулж байжээ. Тэн итали, голланд, грек, франц, английн уран зохиолыг соёл түүхийн аргаар судалсан бүтээл туурвисан байна. Английн уран зохиолыг англи үндэстэн, иргэншилтэй нь холбож үзэн тухайн намтар түүхээр зогсохгүй хүний ерөнхий үзэл бодол, сэтгэл санаа, хөгжлийг үндэстэн, ард түмнүүдийн хүрээнд тайлбарлажээ. “Тэн. И. История английской литературы, Введение, Зарубежная эстетика и теория литературы 19—20 в.в. Трактаты, статьи, эссе, Сост, и общ, ред, Г.К.Косикова, М, 1987, С 78—79”. Тэн уран зохиолын анхдагч 3 хүчин зүйл байна гэж үзсэн байна. Энэ бол “Үндэстэн, орчин, тухайн цаг үе” гэжээ. Үндэстэн гэдэгт тухайн ард түмний зан төрх, цаг уур, иргэншил, сэтгэл санааг хамруулж орчин гэдэгт газар зүйн байрлал ард түмний зан аашинд нөлөөлдөг. Ард түмний зан аашинд гадаад нөлөө буюу шашин, дайн тулаан, улс төрийн байгуулал, үндэстэн хоорондын харилцаа зэрэг нөлөөлдөг зэрэг зүйлүүдийг хамруулан үзсэн байна. “Тэн, И, Зарубежная эстетика и теория литературы, С 84—85”. Орчин гэдэгт газар зүй, түүх, нийгмийн хүчин зүйлүүд, үндэстний аж төрөл, хүмүүжил, гэр бүл, аж ахуй, зэргийг оруулан энэ бүхэн урлаг уран зохиолд зураг шиг буун тусгагдаж байдаг. Уран зургийн бүтээлүүд үүний тод жишээ болно.Түүхийн явцад ард түмний оюун санаа, сэтгэлийн өөрчлөлт зэрэг нь уран зохиолд байнга дүрслэгддэг байна. Энэ нь зохиолчийн намтартай холбогдоод зогсохгүй цаг үеийн баримт гэрч болж байдаг билээ. Эдгээр хүчин зүйлсүүд соёл түүхийн судалгаанд чухал ач холбогдолтой байдаг юм. Судлаачаас соёл түүхийн мэдлэгийг шаардаж байдаг байна.Энэ аргаар олон эрдэмтэд судалгаа хийсэн байдаг. Тухайлбал Б.И.Пуришев баруун Европын уран зохиолын түүхийг судалсан байна.

Түүхэн харьцуулалтын арга

Энэ арга 19 р зууны 3 дах хагаст Орост үүсэн А.Н.Веселовский үндсийг нь гаргаж тависан байна. Тэрээр баруун Европын уран зохиолыг судалсан байдаг. Энэ аргын шинэ зүйл нь түүхэн яруу найраг гэсэн хэлбэрийг авч үзэн тайлбарласан аж. Яруу найраг дах түүх, нийгмийн үзэл санааг тайлбарлаад олон үндэстний янз бүрийн цаг үеийн уран зохиолын “байрлал буюу түүхэнд эзлэх байр суурь”—ийг харьцуулахын зэрэгцээ паралель байх асуудлыг дэвшүүлжээ. “А.Н.Веселовский, Историческая поэтика, Вступ, статья И.К.Горского,М, 1989, С 37”. Харьцуулж үзэхдээ хэл, сэдэв, утга санаа, давталт, үзэл санаа, шалтгаан зэргийг авч үзээд байрлал буюу түүхэн дэх байр суурийг онцолсон байна. Түүхийн он дараалсан цаг үе бүр дэх Үлгэр туулийн давталт, яруу найргийн сэтгэл зүйн зэрэгцүүлэл, утга санаа, сэдвийн нэгдэл, шалтгааныг доорх хүрээнд авч судалсан байдаг.

Хамтын зохиогч——уламжлал———хамтын уншигч.

20 р зуунд уран зохиолын төрөл зүйл, сэдэв, утга агуулгаас хамааран онолын загварууд гарч ирсэн байна. Ингэснээр түүхэн харьцуулалтын аргаас харьцуулсан арга үүссэн байна. Түүхэн харьцуулалтын аргад үзэгдэл, үйл явдлын давталт, зэрэгцээ байрлал гэсэн нэр томьёог гол болгон авч үздэг. Өөрөөр хэлбэл зөвхөн түүхийн цаг үе, үйл явдлын хувьд зэрэгцээ байх төдийгүй үлгэр домог, хэл соёл, утга агуулга, сэдэв, учир шалтгааны зэрэгцээ байдал уран зохиолд ажиглагддаг гэдгийг тэмдэглэн үзжээ.

Харьцуулалтын арга

Урлаг соёлын амьдралын нэг гол зарчим бол харилцан яриа байдаг. Энэ тухай М.М. Бахтин “ Эх бичвэр зохиол нь амьд байдаг зүйл. Энэ үүднээс эх зохиолын урагшаа хойшоо харилцан холбоо нь харилцан яриан дээр тулгуурладаг” гэж тодорхойлсон юм. “М.М. Бахтин, Эстетика словесного творчества, Сост, С.Г. Бочаров—2 ие изд, М,1979, С 384”. Уран зохиол судлалд энэ бол гол зүйл байдаг. Харьцуулалтын арга нь өөрийн болон бусдын зохиолыг уран сайхны болон шинжлэх ухааны талаас харьцуулан судлана. Харьцуулалт нь улам нарийвчлахаар зүйрлэл, бэлэгдэл зүйтэй холбогдож байгаа юм. Хүний хөгжил, оюун санааг тайлбарлахад түүхэн харьцуулалтын арга шинжлэх ухааны ерөнхий загвар болсоор иржээ. Нийгмийн шинжлэх ухаанд харьцуулалтыг өргөн ашигладаг байна. Жишээлбэл: социологи, боловсрол судлал, соёл судлал, хэл шинжлэл, утга зохиол судлалд гэх мэт. Д.С.Лихачев Оросын эртний уран зохиолыг судлаад, “…харилцаа холбоо нь дүрслэх урлагтай холбогдож байна..” гэж үзэн үүнийгээ дотоод бүтцийн талаас баримтаар нотолжээ. А.В. Михайлов уран зохиолыг хөгжим аялгуутай гээд бүтцийг нь уран зураг, хөгжимтэй харьцуулж холбон тайлбарласан байдаг билээ. Уран зохиолын харьцуулалтыг судлаач өөрийн сонгосон дурын нэг зүйлдээ анализ хийх зарчмаар хийж болно. Судлаач янз бүрийн бүтээлүүдийг авч үзэхээс гадна тухайн цаг үе, зохиолч, зохиолын доторх зүйлс, үндэсний онцлог гэх зэргийг харгалзан харьцуулж үзнэ. Германы гүн ухаанч Гердер анти театр, Шекспирийн театр хоёрыг генетик, түүхэн харьцуулалтын аргаар судалсан байдаг. Дэлхий дахины уран зохиолын дотор үндэстэн бүр өөр өөрийн уран зохиолыг хөгжүүлж хэл, соёл гэх мэт дотоод өвөрмөц онцлогийг хадгалан байдаг. Уран зохиолын хөгжил янз бүрийн төрөл хэлбэр, үзэл бодол, санаатай байхын зэрэгцээ диалектикийн замаар хөгжиж байгаа. Энэ бүгдийг судлахад харьцуулалтын арга чухал ач холбогдолтой билээ. Германы эрдэмтэд Гердер, Гёте, Гумбольдт нар “дотоод ертөнц” гэсэн зүйлийг чухалчилж байжээ. Тэгвэл дараа үеийн харьцуулсан аргын судлаачид романтизмийг түүхэн зан төрхийн талаас судалсан. Г.В. Ф.Гегель гоо сайхан, сэтгэлийн урам зориг гэдгийг гол болгон үзэж байлаа. Францад Кювьегийн “Харьцуулсан анатоми” гэдэг ном гарч байв. 19 р зуунд Францын Ф.Брюнетьер, И. Тэн нар Ч. Дарвины эволюцийн онолыг уран зохиолд оруулан энэ үүднээс тайлбарласан байдаг. Дараа нь Францын Ж.Текст, Г.Лансон, Ф.Бальденсперже нар уран зохиолын янз бүрийн хэлбэрт гоо сайхны талаас үнэлэлт өгч ойлгоц, нөлөөлөл гэдгийг судалгааныхаа гол зүйл болгожээ. 17—18р зууны үеийн Францын уран зохиол Европ дахинд нөлөөлсөн гэж үзэж болно. Германд түүхэн оюун санааны талаас авч үздэг байжээ. Энэ талаар В.Дильтейгийн бүтээлд тодорхой байдаг. “В.Дильтей, Введение в науки о духе , зарубежная эстетика и теория литературы 19—20 веков, сост ,Г.К.Косикова, М, 1987, С 108—135”. Оросын эрдэмтэн А.Н.Веселовский эртний уран зохиол, аман зохиолыг харьцуулан судлаад “түүхэн яруу найраг” гэж тодорхойлжээ. В.М. Жирмунский түүний ажлыг үргэлжлүүлэн хийсэн бол М.П.Алексеев, Д.С.Лихачев нар бас Оросын болон бусад улсуудын уран зохиолын харилцан холбооны талаар судалгаа хийжээ. Н.И.Конрад, Ю.М.Лотман “Запад—Восток, Восток—Запад” гэсэн номондоо янз бүрийн тэмдэгтийн системийг судлах аргыг тодорхойлжээ. Орчин үеийн судлаачид “нөлөөлөл—ойлгоц” гэсэн нэгдмэл үйл явцын тухай ярих болсон байна. Уран зохиолд шууд болон шууд бусаар холбогдох нөлөөлөл байсан, цаашид ч байх болно гэж үзэж байна. Энэ нь мэдээлэлтэй холбоотой байна. Нөлөөлөл, ойлгоц хоёр хоёр талын нээлттэй, эцэс төгсгөлгүй үйл явц юм. Нөлөөлөл гэдэг нь зохиолч , уламжлал, эх зохиол, харилцан яриагаар дамжигдан холбогдож байдаг. Түүнийг ойлгох ойлгоц ямар байхаас шалтгаалж бүтэц зүй гэх мэт асуудалтай холбоотой болж ирнэ. Хоёр дох зарчим бол “уулзварын чиг, хандлага”—г гаргаж тавьж байгаа. Зохиолч зохиолдоо гадаад дотоод хүчин зүйлийг тооцон өөрийн асуудлыг дэвшүүлэн тавидаг байна. Тэдгээр асуудлууд хаана хүрээд уулзаж байна гэдэг сонирхолтой болсон. Үүний үр дүнд “шинээр байгуулах” гэсэн нэр, онол нэлээд эртнээс яригдах болжээ. Хуучин зүйлээс шинэ зохиол, шинэ зүйлийг олж харах гэсэн утгатай байна. Энэ тухай Гегель, Жирмунский, Л.Я.Гинзбург нарын бүтээлд тодорхой өгүүлсэн байна. Үүний зэрэгцээ дахин сэргээх гэдэг зүйлийг дэвшүүлжээ. Үүнд утга зохиолын би баатартай зохиолууд, болон бусдын зохиолыг түүхэн үүднээс дахин сэргээж авч судлахыг хэлж байна. Уран бүтээлчдийн хувийн харилцаа холбоо, зохиолд нөлөөлөх гадаад хүчин зүйлсээр дамжигдан зохиолын доторхийг ойлгох ойлголтонд нөлөөлж болно. Түүнчлэн үе үеийн зохиолчдын бүтээл дараачийн үедээ нөлөөлж байдаг. Үлгэр домог, янз бүрийн түүх намтар бас нөлөөлсөн байдаг. Түүхийн онцлог үйл явдал зохиолд нөлөө үзүүлэн тусгагддаг байна. Энэ бүгд харьцуулан үзэх чухал баримт болж өгдөг байна. Судлаачид орчуулгы зохиолуудыг ч бас чухалд тооцдог билээ. Уг эхийг яаж орчуулсан эсэх, үгчилсэн, утгачилсан орчуулсан эсэх, түүхэн цаг үе, хэл соёлын хэлхээ холбоо гэх мэтийг харьцуулан судална. Судлаачид өөр өөрийн аргаар олон талаас нь харьцуулан судалдаг байна. Жишээ нь А.Н.Веселовский аман зохиолыг хэв шинжийн талаас нь, Д.Дюришин хэв шинжийн төсөөтэй талыг Өрнө Дорнын эртний уран зохиолын хүрээнд шаталсан адилтгал бол цэвэр тохиолдлын зүйл гэж үзсэн байдаг.М.М.Бахтин эх зохиолын харилцан яриа, өгүүлэмжийн харилцаа холбоог судалсан бол Австрийн судлаач Зоран Константинович “зохиолч уншигчийн амаар уламжиилсан, бичгийн хуулбарын зааг хязгаарыг авч үзэх шинэ үзлийг дэвшүүлсэн байна. Харьцуулсан аргаар судалгаа хийхэд ганц зохиол эхийг барилгүй, бүх эх, зохиолыг харгалзан үзэхийг шаардаж байдаг. Олон эхийн харилцан холбоо, ялгаа зэргийг гарган үзэх нь чухал байдаг.

Социологийн арга

Нийгмийн амьдрал гэсэн фон дээр тухайн зохиолд анализ хийж гоо сайхан, сэтгэл зүй, түүх, эдийн засаг, хууль эрх зүй гэх мэт олон салбартай холбоотойгоор судалгаа хийхэд социологийн аргыг хэрэглэдэг байна. Социологийн аргыг хэрэглэхдээ уншигчдийг анги давхарга, хэл, соёлын түвшин, ажил мэргэжил гэх зэргээр бүлэг болгон авч үзнэ. Энэ аргыг 19 р зуунаас гүн ухаанд хэрэглэж эхэлсэн байна. Уран зохиолын төрөл зүйлийг харьцуулан судлахад өргөн ашигладаг байна. Оросын эрдэмтэн В.Г.Белинский, Н.Г.Чернышевский, Н.А.Добролюбов Д.И.Писарев нар социологийн аргыг уран зохиолд хэрэглэсэн байдаг. Тэд хуучны аргаас зайлсхийж эх зохиол—бодит байдал хоёрын хоорондын холбоог сонирхон тайлбарлажээ. Жишээ нь: Добролюбов А.Н.Островскийн “Аянга” зохиолд судалгаа хийж зохиолд гарч буй хаант засаг, тэдний хууль дүрэм, ард олон гэсэн нийгмийн дийлэнх олонхийн санаа бодол, хэв шинжийг тодорхойлсон байдаг. Анх энэ арга гүн ухааны позитивизм дээр тулгуурлаж байсан бол түүхээр баяжигдан уран зохиолд үзүүлэх нийгэм улс төр эдийн засаг гэх мэт салбар шинжлэх ухааны нөлөөгөөр ард түмний эдийн соёл, гоо зүй, зэрэг өргөн хүрээг хамрах болжээ. 20 р зуунд уран зохиолд гарч буй янз бүрийн баримтуудаар зохиолын хэв шинжийг тодорхойлох гэж энэ аргыг ашиглах болсон. Зохиолын гоо зүй, бэлэгдэл зүйн гэх мэт баримтууд зохиолын утга агуулгад яаж нөлөөлж байгаа эсэх, хоорондын харилцаа холбоог гаргахад чиглэгдэж байна. 20 р зууны 20 иод оноос Зөвлөлт Оросын уран зохиолд анги гэсэн тодорхойлолтыг гаргаж тавижээ. М.М.Бахтин эх зохиолын харилцан яриа гэсэн фон дээр энэ аргыг хэрэглэж судалгаа хийсэн онцлогтой. Мөн В.Н.Волошинов, Г.А.Гуковский нар болон Б.Брехт, В.Беньямин, Т.В.Адорно, М. Хоркхеймер, Ш.Ладо, Э.Сурьо зэрэг Европын эрдэмтэд судалгаа хийсэн байдаг. 20р зуунд суурь давхарга гэдгийг зөвхөн эд материалын хүрээнд биш, оюун санааны, хүний мэдлэгийн түвшинд авч үздэг болжээ. Социалист орнуудад К.Маркс, Ф.Энгельс,В.И.Лениний түүхэн материализм дээр тулгуурлан хөгжиж байлаа. Г.Лукач марксист онолоос татгалзан “хувийн ертөнц” гэдэг нэрийн дор судалгаа хийсэн байдаг.

Сэтгэл судлалын талаас үзэх үзэл

Уран зохиолыг сэтгэл зүйн талаас судлах нь уншигчийн ойлгоц, зохиолчийн сэтгэл зүйг танин мэдэж уран сайхны нууцыг тайлахад оршино. 19 р зууны 3 дах хагасаас энэ тухай ярих болжээ. Фрейд, Юнгийн сэтгэл судлалын онол дээр үндэслэж хөгжсөн байна. Фрейд сэтгэц задлан шинжлэл талаас авч үзсэн байдаг бол Юнг зан төлөв талаас судалж өөрийн онолыг гаргасан байдаг. Зохиолчийн амьдралын туршлага, сэтгэлийн хөдөлгөөн, зан төлөв ямар нэг хэмжээгээр нөлөөлж үр дүнд нь уран сайхны бүтээл гардаг. Уран зохиол судлалд зохиолч—зохиол, зохиол——уншигч гэсэн систем дотор субъектив хандлага, нөлөөг сэтгэл зүйн талаас авч үзэх болжээ. Сэтгэл зүйн талаас уран зохиолыг судлан үзэх үзэл хандлагыг Баруунд Тэн, Орост А.Н.Веселовскийн сургалтаар явагдсан байна. Э.Эннекен, В.Вундт, В.Вец, Э.Эльстер,Э. Бертгам, Э.Гроссе нар цааш нь хөгжүүлжээ. Эннекен гоо зүйн талаас авч үзэхдээ “гоо сайхны сэтгэл” гэсэн нэр томьёог хэрэглэсэн байдаг. Тэрээр анализийг 3 чиглэлээр хийсэн байна. Үүнд: а, гоо зүйн, б—сэтгэл зүйн, в—социологийн . Орост А.А.Потебней үгийн дотоод хэлбэрийн тухай өгүүлсэн байдаг. Тэрээр үг бол утга агуулгын дүрслэл биш, утга агуулгын заалт, үзэл санааг ч гаргаж байгаа биш, үзэл санааг гаргахад битүү дохио өгч байна “Геннекен.Э. Опыт построения научной критики, Эстопсихология, спб, 1892”. Үг бол сэтгэлийг тэмдэглэхгүй чиглүүлж байна гэж үзжээ. В.Гумбольдт ч ийм байр суурьтай байв. Үгийн дотоод хэлбэр гэдэг нь тэмдэглэгээг дүрслэх биш, дүр дүрслэлийг гаргаж байна. Субъектив гоо сайхныг үг илэрхийлэхдээ сэрэл мэдрэмж, мэдлэг, сэтгэц, үзэл бодол дээр тулгуурлаж байдаг. Ийм үед сэтгэл зүйн процесс явагдана. Энэ нь үндэсний, нийгмийн хэлбэртэй байна. гэж Д.Н.Овсянико—Куликовский тодорхойлсон байна. Тэрээр 19 р зууны Оросын утга зохиолд судалгаа хийсэн юм. “Д.Н.Овсянико—Куликовский, Психология мысли и чувства, собр, соч Т 6—Спб 1911,С 2,26”. Үг хэл бол хамтын ухаалаг үйл ажил гэж үзсэн. Л.С.Выготский шинэ урлагийн бодит сэтгэл судлал гэдгийг тодорхойлжээ. Тэрээр Австрийн сэтгэл зүйч, эмч Фрейдийн биологийн ерөнхий хуулиуд хүний оюун санаанд ч үйлчилдэг гэсэн онолыг хэрэглэсэн байна. Уран зохиолын зохиолч—зохиол гэсэн системд зохиолчийн сэтгэл зүй, бэлгийн сэтгэцийн элементүүд зохиолд нөлөөлж байдаг гэж үзжээ. Зохиолчийн хувь заяа, амьдралын утга учир зохиолд бас нөлөөлдөг гэж дүгнэсэн байна. “Л.С.Выготский, Лурия Ал, Предисловие к русскому переводу работы по ту сторону принципа удовольствия, Фрейд, Психология бессознательного, М, 1989, С 29—38”. В.Н. Волошинов Фрейдийн сэтгэц задлан шинжлэлийн онолыг уран зохиолд хэрэглэн судалсан байдаг. Фрейдийн онолоор 20 р зууны сюрреалист яруу найргийг тайлбарлахад дөхөмтэй. А.Адлер, К.Г.Юнг нар сэтгэл зүйн талаас үзэх хандлагыг үргэлжлүүлж Юнг аман зохиолыг бэлэгдэлтэй холбон метаморфоз буюу монголоор хувирал гэсэн бүтээл туурвисан юм. Юнг,

—Би —хамтын ухамсарлаагүй санаандгүй зүйл.

—Хүний хувийн ухамсраас санаандгүй зүйл гарна.

—Гэр бүл гэх мэт нийгмийн хэсэг бүлгийн санаандгүй зүйл

—Үндэстэн гэх мэт том бүлгийн санаандгүй зүйл

—Хүн төрөлхтний санаандгүй зүйл

—Биологийн ерөнхий санаандгүй зүйлүүд хүнийг амьд ертөнцтэй сэтгэл зүйн холбоогоор холбож байдаг гэж үзсэн байна. Энэ бол явсаар хүний зөгнөлт сэтгэлгээнээс үүдэлтэй. Домогтой холбож тайлбарласан бол Францын эрдэмтэн Г. Башляр сэтгэл зүйг зүйрлэл, бэлэгдэлтэй холбож тайлбарлажээ. Жишээ нь: галаас хамгаалах хүчийг эцгийн хүч, эхийн уян зөөлөн байдлыг ус, халуун дулааныг газар, агаараар чөлөөт байдлыг бэлэгдэж байна гэжээ. Бас зарим судлаачид зохиолчийн сэрэл мэдрэмжтэй холбон судалдаг тал бий. Уран зохиолыг сэтгэл зүйн талаас судлах ажлыг янз бүрийн түвшинд хийж болдог. Энэ нь судлаачийн чадвар, уран сайхны зохиолын зан төлөв, шинжээс ихээхэн хамаардаг байна.

Тайлбарын арга

Энэ арга эртний Грекийн Гермес бурханы үгийг хүмүүст дамжуулан тайлбарласан гэдгээс үүдэн герменевтик гэдэг үг гарчээ. Яваандаа эх зохиол, шүлэг, шашны номлол сургаалийг тайлбарлахад хэрэглэдэг болжээ. 20р зуунд уран зохиол судлалын шинжлэх ухааны арга болон хөгжсөн байна. Уран зохиол—уншигч—уламжлал гэсэн системийг тайлбарлана гэсэн үг юм. Католик, протестант шашны номлолыг тайлбарлахтай холбоотойгоор хөгжиж 19 р зуунд онолын хэмжээнд цэгцтэй болж иржээ. Тухайн үедээ тайлбарлах урлаг гэж нэрлэж байжээ. Энэ аргын анхдагч нь болох Германы гүн ухаанч, шашны зүтгэлтэн Ф.Д.Э Шлейермахер диалектик, тайлбар зүй, шүүмж гурвыг авч үзсэн байдаг. Зохиолыг ойлгоход мэдлэг, дүрэм зайлшгүй хэрэгтэй ч бас хангалттай биш юм. Юуны өмнө юмыг таамаглах, сонирхон гайхах, харьцуулан үзэх ёстой гэж үзсэн байна. Гадамер, зохиолч—зохиол—уншигч гэсэн систем урвуу холбоонд орж зохиолыг тайлбарлах явц явагддаг гэжээ. “Гадамер.Х.Г. Истина и метод, основы философской герменевтики, М, 1988, С 237”. Тайлбарын аргын ойлголтын онолыг Германы эрдэмтэн В.Дильтей 19 р зууны 2 дах хагаст анх үндэслэжээ. Ойлголтыг тайлбарлахдаа бусдыг, ертөнцийг ойлгоход зөн билэг, өөрийн амьдралын замнал, хүсэл зориг, сэтгэл санаатай холбон үзсэн байдаг. Зохиолч зохиол хоёрын хоорондын харилцаанд уламжлалыг авч үзэлгүй, бодит байдалд түлхүү анхаарсан байна. Орчин үед логик хүрээнд хэсэг бүлгийн ойлголт гэдгийг илүү анхаарч байна. Хэсгийн тухай ойлголтоос бүхлийн тухай ойлголт руу, тодорхой хэсгээс тодорхой бус хэсгийг тайлбарлахад шилжиж байна. Гадамер ойлголтыг зохиол—уншигч—уламжлал гэсэн системд авч үзсэн байдаг. Тэрээр зохиол бол нийгэм, түүх, соёлын үйл ажиллагаатай холбогдож утга санаа, ач холбогдлыг уламжлалтай холбон тайлбарлах хэрэгтэй гэж дүгнэсэн байна. Иймээс уншигч —тайлбарлагч гэсэн хүрээнд авч үзэн уламжлал гэсэн зүйлийг ярихад түүхийг заавал ярина.

Зохиол уншигч уламжлал

Зохиолыг ойлгоход байнга ойлголтын өмнөх үйлдэл хөдөлгөөн явагдаж байдаг. “Х.Г.Гадамер, Актуальность прекрасного, М, 1991, С 78”. Г.Р.Яусс, В.Изер нар гоо сайхны талаас тайлбарлах хөгжилд өөрсдийн хувь нэмрийг оруулжээ. Зохиол—уншигч гэсэн системд зохиолын хэлбэр, агуулга хоёр уншигчид ойлголтын түүхийг өгүүлж байдаг. Өөрөөр хэлбэл энэ зохиолд ийм юм гарна гэсэн ойлголтыг төрүүлж байна гэсэн үг. Зохиолыг ойлгох арга барил уншигчаас тодорхой туршлагыг шаардаж байдаг. Уншигч зохиол гарахын өмнө хүлээлттэй болно. Ямар зохиол гарч юуны тухай өгүүлэх нь вэ гэсэн хүлээлтийг бий болгож байдаг. Энэ бүгд уншигчийн дур сонирхолтой холбогдоно гэж Яусс үзжээ. Изер зохиолч—уншигчийн харилцан ярианд судалгаа хийсэн байна. Тэрээр, уншигчийг имплицитный, эксплицитный гэж ангилаад эксплицитный уншигч бол зохиолчийн намтар түүхийг сонирхдог, имплицитный уншигч зохиолын дотоод бүтцийг их сонирхдог гэж дүгнэсэн байна. Гадамер уран зохиолын хэсэг бүлгийг тайлбарлахад илүү анхаарсан байна. Үүнд:

—Зохиолын утга агуулга бүрэн гарахын өмнөх хэсэг тус бүрийн хөдөлгөөн зэргийг тайлбарласан.

Хэсгүүд хоорондын урвуу холбоо хөдөлгөөнийг тайлбарласан.

Үүний үндсэн дээр зохиолын агуулга бүрэн гарахын өмнөх ойлголт, сэтгэгдэлийг тайлбарлахыг хичээжээ.

Оросын эрдэмтэн Г.Г.Шпет түүх уран зохиол хоёрын холбоог тайлбарлахад анхаарсан байна. Тэрээр түүх бол завсарлагагүй хөдөлгөөн гээд энэ байдал утга санааны хэсгүүд дээр тулгуурладаг. Иймээс түүх уран зохиолд чөлөөтэй амьдардаг гэж утга зүйн талаас тайлбарласан байна. “Г.Г.Шпет, Герменевтика и ее проблемы, контекст, литературно—теоретические исследования, под ред А,В. Михайлова, М, 1992, С 279”. Үг бол харилцааны үр дүн, мэдээлэл юм. Үг органик бүтэцтэй, соёлын хэлбэр илэрхийлэл болдог. Уран зохиол бол зохиол—уншигч, уламжлал—зохиол гэсэн системтэй гэж үзсэн байна. “Шпет Сочинения, М, 1989, С 380”. Судлаачид үгийн бүтэц, утгыг тайлбарлахад анхаарч байна. Ойлголтыг уншиж дууссаны дараах бүрэн ойлголт, уншиж дуусахаас өмнөх буюу бүрэн ойлголтын өмнөх ойлголт гэж хуваан үзэж байна. Тайлбарын тусгай арга загварыг эрэлхийлсээр иржээ. Тухайлбал Ю.Борев,

—Эх зохиолыг авч тайлбарлахад зохиолчийн хувийн байдал, соёлын уламжлалыг хадгалсан эсэх, цаг үеэ тусгасан эсэх,

—тайлбар зүйн ямар зарчим баримталсан эсэх

—түүх соёлын тодорхой зүйлийн нөлөөлөл бий эсэх

—логик утга дараалалтай байх

—сүүлийн үеийн чиг хандлагыг барих зэргийг өөрийн үзлийн голд тависан байна. “Художественная рецепция и герменевтика, М, 1985, С 62,63”.

Бүтэц судлалын арга

Бүтэц судлал эхлээд хэл шинжлэлийн ухаанд үүсээд дараа нь уран зохиол, угсаатан судлал, соёл гэх мэтээр шинжлэх ухааны олон салбарт тархжээ. 1920 иод оноос Прагийн хэл шинжлэлийн дугуйлангийнхан хөгжүүлсэн байдаг. В.Матезиус, Я.Мукаржовский зэрэг эрдэмтэд уг аргыг чухалд тооцож байв. Уран зохиолын онол, практикийн түвшинд Оросын хэлбэрдэгч уран зохиолын онол баримтлагчид ОПОЯЗ яруу найргийн хэлийг судлах нийгэмлэгийн үзэл сургаал болж байжээ. Гол төлөөлөгчид нь Н.С.Трубецкой, Р.О.Якобсон, Б.В.Томашевский, Ю.Н.Тынянов нар байсан төдийгүй Францын Р.Барт, Бельгийн Л.Гольдман, Америкийн Ж.Калмер, К.Гильен, Ж.Принс зэрэг эрдэмтэд хувь нэмрээ оруулсан байна. ЗХУ д 1960 аад оноос их анхаарч ирсэн юм. Бүтэц зүйн үүднээс уран зохиолд хандаж дохио тэмдгийн тусламжтайгаар тайлбарладгаараа уг арга онцлогтой. Зохиол бол эх бичвэр дээр үндэслэсэн бүтэц юм. Тиймээс бүтцийг зөв тайлбарлахыг чухал гэж үздэг байна. Нийгэм түүхийн үзэл санаа, гоо сайхны талыг огт хэрэгсэхгүй орхидог дутагдалтай тал бий. Бүтэц судлалын нэлээд боловсорсон онолын үндэс Ю.М.Лотманы “Уран сайхны бичвэрийн бүтэц” М, 1970, “Яруу найргийн эхийг шинжлэх нь, шүлгийн бүтэц” М, 1972 гэх мэт судалгаанд илрэлээ олжээ. Бүтцийн судлалд харилцаа, элемент, хэмжээ, нөхцөл, вариант байдал, эерэг сөрөг байдал гэсэн нэр томьёо чухал үүрэгтэй. Энэ аргыг тохирох төрөл зүйлд хэрэглэвэл тохиромжтой. Уран зохиолын зарим төрөл зүйл, тухайлбал яруу найргийн задлалын маш нарийвчилсан түвшинд хэрэглэж болно. Уран зохиолын үзэгдлийг дохио тэмдэг, бэлэгдэл, загвар, түлхүүр бүтэц тогтолцооны, мэдээлэл, мэдээлэл солилцоо, утгын байрлал гэх мэт нэр томьёогоор жаахан хязгаарлагдмал хүрээнд авч үздэг.

Хэлбэрийн арга

Хэлбэрийн арга бол 20 р зууны уран зохиолын онолд бас нэг гол чиглэл болсон юм. В.Б.Шкловский, “Зохиол бол цэвэр хэлбэрээс хамаарна” гэж үзжээ. Тэрээр материалуудын харилцааг чухалчилсан байна. “В.Шкловский, Гамбургский счет, предисл А.П.Чудакова, М, 1990, С120”. Ю.Н.Тынянов А.С.Пушкиний зохиолд судалгаа хийгээд арга маяг, хэмнэл гэх мэт хэлбэрийн хэсгүүдэд анхаарсан байдаг. Оросын эрдэмтэн Р.О.Якобсон, Г.О.Винокур нар аман зохиол, орчин цагийн яруу найргийн хэлний асуудалд анхаарч ОПОЯЗ—ийнхан ч шүлгийн хэмнэл, синтаксис зэргийн судалгааг хийж байжээ. Оросын эрдэмтэн Б.В.Томашевский, В.М.Жирмунский нар хэлбэрийн аргын талаар өөрсдийн санаа бодлыг илэрхийлж байсан төдийгүй Баруун Европт бас хөгжиж байлаа. А.Гильдебранд, К.Фидлер, Г.Вельфлин гэх мэт эрдэмтэд ажиллаж байв. А.Н.Веселовский яруу найргийн утга сэдэв, шалтгааныг гарган тайлбарласан байна. Утга сэдэв бол уран сайхны байгууламжийн материал, зохиомжийн элемент юм. гэж хэлжээ. Хэлбэрийн талыг баримтлагчид үзэл суртлаас урлагийг салгахыг хүсч байдаг. А.А.Потебней яруу найргийн бэлэгдэл, зүйрлэлийг үндэс болгож судалсан байна. Түүнчлэн хэлбэрийн аргыг баримтлагчид “арга” гэсэн ойлголтыг чухалчилдаг байна. Шкловский гадаад эмоци, гадаад өрөвч сэтгэл гэх мэт сэтгэлийн гадаад илрэлийг ч судалж үзсэн байна. Аргыг үгийн материалыг уран сайхнаар хэрхэн найруулан гаргаснаар тодорхойлно гэж үзжээ. Жирмунский, “Зохиолын хэсэг бүрийг аргын дотор авч үзэж болно” гэжээ. “Б.В.Томашевский, Теория литературы Поэтика….С25”.”В.М.Жирмунский К вопросу о формальном методе , Русская словесность, М, 1997, С 125”. Мөн хэлбэрийн судлаачид уран сайхнаар найруулсан хэсгүүдийг гоо сайхны баримт гэж үзэн анхаарсан байдаг. Арга бол стиль буюу маягтай холбогдоно. Гэж ч үздэг явдал бий. Хэлбэрийн онолоос цааш нарийвчлан үзсээр бүтцийн онол урган гарчээ. Тухайлбал Ю.Н.Тыняновын “Уран зохиолын эволюцийн тухай” номонд уран зохиолын систем, бүтцийн талаар судлан бичсэн байх жишээтэй.

Төгсгөлийн үг

Хүн төрөлхтөн нэн эрт үеэс уран зохиолыг бүтээн туурвиж ирсэн байна. Түүхийн цаг үе бүрт бүтээж ирсэн зохиол бүтээлээ янз бүрээр нэрлэж хадгалан уламжлуулан баяжуулж хөгжүүлсээр байгаа билээ. Үгийн урлаг гэгдэх уран зохиолыг туурвин бүтээгээд зогсохгүй судлан шинжлэх шаардлага амьдралаас урган гарсан байна. Түүхийн урт хугацааны туршид эрдэмтэн мэргэд санаа бодлоо уралдуулж уран зохиолыг судлан шинжлэх олон аргуудыг сэдэн олж судалгаагаа хийсээр байгаа билээ. Уран зохиолыг нэгдмэл цогцоор авч үзэн зохиолч, зохиол, уншигч хоорондын харилцаа холбоо, түүх, нийгэм, соёлын гэх мэт олон нөлөөлөл, хүчин зүйлсүүдийн хамаарал, тухайн зохиолчийн намтар түүх, хувийн зан төрх, сэтгэл зүй, зохиолын хэлбэр, бүтэц гэх зэрэг олон талыг хамруулан судалгаа хийхэд дээр дурдсан судалгааны аргууд чухал хэрэгтэй юм. Судалгааны арга бүр өөрийн гэсэн онцлогтой, уран зохиолын төрөл зүйл бүрт тохируулан ашиглахыг хэлж өгч байдаг. Судлаач хүн дээрх аргуудаас гадна шинжлэх ухааны судалгаагаар шинэ үзэгдэл, үйл явцыг танин мэдэх явцад үүсдэг асуудлуудыг дэвшүүлэн тавих, шийдэх, шинэ шинэ баримтуудыг тайлбарлах, нотлоход шинжлэх ухааны ерөнхий мэдлэг, судалгааны арга зүйн тухай мэдлэг чадвар зайлшгүй хэрэгтэй болдог учир эдгээрийг эзэмшсэн байвал сайн. Судалгааны онцлогийг харгалзан хангалттай үндэслэгээтэй байх, логик зөрчилгүй байх, логикийн хууль, зарчмын шаардлагуудыг хангасан байх зэргүүдийг судалгааны аль ч төвшинд гол баримжаа болгож логик, математикийн арга хэрэгслүүдийг өргөн хэрэглэх нь судалгааны үр дүн оновчтой, нарийн, тодорхой, үнэнд ойртсон байхын зайлшгүй нөхцлийн нэг болно. Залуу судлаачид аргуудын тухай бүрэн ойлголт өгөх зорилгоор чадан ядан бичсэн минь өчүүхэн ч гэсэн тус болох буй за гэж найднам.

Ашигласан ном

1. В.Г.Зинченко, В.Г.Зусман, З.И.Кирнозе, Методы изучения литературы, Системный подход, Учебное пособие для студентов, аспирантов, преподавателей—филологов, Флинта—Наука, М, 2002.

2. Ш. Гаадамба. Утга зохиолын онолын үндэс, УБ, 1989

3. Аристотель. Туурвил зүй, УБ, 1969

4. С. Байгальсайхан. Уран дүрийн онолын лекцүүд. УБ, 1998

5. Г. Лодой. Философи ба шинжлэх ухааны арга зүй, УБ, 2000

start=-49 , cViewSize=50 , cPageCount=1

1 сэтгэгдэл:

null
Зочин

үнхээр сайхан болж

Сэтгэгдэл үлдээх



(нийтэд харагдахгүй)

(оруулах албагүй)
(HTML синтакс зөвшөөрөгдөөгүй)


(Зурган дээрх тоог оруулна уу)